Aziz Nesin'in 12 Eylül Askeri Darbesi'ne Yönelik Eleştirisi

12 Eylül 1980 askeri darbesi, Türkiye'nin siyasi ve toplumsal yapısında derin yaralar açan bir dönüm noktasıdır. Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğindeki Milli Güvenlik Konseyi'nin yönetime el koymasıyla başlayan bu süreç, temel hak ve özgürlüklerin askıya alındığı, binlerce insanın işkence gördüğü ve idam edildiği bir dönem olarak tarihe geçmiştir. Türk edebiyatının ve mizahının güçlü kalemi Aziz Nesin, bu döneme ve sonrasındaki anayasal düzene karşı en sert muhalefeti sergileyen aydınların başında gelmiştir.

Aziz Nesin'in "12 Eylül'de 5 deli kuyuya taş attı, 60 milyon insan çıkaramıyor" sözü, darbeyi gerçekleştiren beş generali ve onların kurduğu askeri vesayet sistemini hedef alan ikonik bir eleştiridir. Nesin, bu metaforla darbe yönetiminin aldığı kararların ve 1982 Anayasası ile getirilen kısıtlamaların, ülke demokrasisi için geri dönülmesi zor, kronik bir sorun haline geldiğini vurgulamıştır. Kuyuya atılan 'taş', darbenin getirdiği hukuk dışı uygulamaları ve antidemokratik yapıyı; '60 milyon' ise tüm Türkiye halkının bu sistemi düzeltmek için verdiği çaresiz mücadeleyi temsil etmektedir.

Bu ifade, sadece bir eleştiri değil, aynı zamanda sivil siyasetin askeri müdahaleler karşısındaki tıkanmışlığının bir özeti niteliğindedir. Aziz Nesin, yaşamı boyunca 'Aydınlar Dilekçesi' gibi girişimlerle bu 'taşı kuyudan çıkarmak' için hukuki ve siyasi mücadelelerini sürdürmüştür. Bugün bu söz, Türkiye'nin demokrasi tarihindeki vesayet tartışmalarında hala güncelliğini koruyan en önemli tarihsel referanslardan biri olarak kabul edilmektedir.